تأثیر و نکات شرط فسخ در عقود اجاره

تأثیر و نکات شرط فسخ در عقود اجاره
شرط فسخ در قراردادهای اجاره، یکی از مهمترین ابزارهای حقوقی برای مدیریت روابط قراردادی، پیشگیری از اختلافات و حمایت از حقوق موجر و مستأجر محسوب میشود. مهمترین بخش قرارداد تعیین ضمانت اجرای تعهدات مرقوم با لحاظ شرایط صحت و قانونی در عقد می باشد؛ یکی از رایج ترین ضمانت اجراها درج شرط فسخ ضمن قرارداد در صورت تخطی، امتناع و تخلف طرف متعهد موضوع درج شرط مذکور می باشد که البته علم به چگونگی مستقر کردن آن در یک قرارداد تعیین کننده و نافذ خواهد بود، هر چند تاثیر و اجرایی بودن شروط فاسخ گاهی در قانون نسبت به رویه عملی قضایی متفاوت می باشد اما لحاظ شرایط آن با علم به چگونگی وضع آن و می تواند تاثیرات تعیین کننده ای در احقاق حق خواهان اعمال حق فسخ خواهد بود، هرچند تبیین مباحث مربوط به آن بسیار گسترده بوده و در این مقاله فرصت ان نیست تا به صورت جامع راجع به آن نگارش نمود، اما سعی برآن شده تا همین مطلب اندک و اجمالی برای خواننده محترم این مقاله مفید واقع گردد؛
مطابق ماده ۱۰ قانون مدنی و با لحاظ مواد ۲۱۹، ۲۲۰ این قانون، طرفین میتوانند در چارچوب اصل آزادی قراردادها و البته به شرط عدم تقابل و مخالفت با قانون، شرایط و موارد مشخصی را برای ایجاد حق فسخ پیشبینی کنند و قراردادی که مخالف قانون نباشد بین متعاملین لازم الاجرا خواهد بود هر چند با اجرایی شدن قوانین جدید به خصوص قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیر منقول تا حدی محدودیت در آزادی چگونگی ثبت و تنظیم برخی از عقود را ایجاد نموده است، که البته در این مقاله مجالی در مورد تشریح و بررسی آن نیست و بصورت جامع در مطالب حقوقی آینده به آن خواهیم پرداخت؛
در هر صورت اهمیت نگارش شرط موضوع این مقاله، در قراردادهای اجاره، بهویژه در املاک تجاری، اداری و صنعتی، دوچندان است؛ زیرا تخلف از تعهداتی مانند عدم پرداخت اجارهبها، تغییر کاربری یا جهت تصریح شده در قرارداد، انتقال مورد اجاره به غیر، عدم رعایت ضوابط بهرهبرداری و مجوزها یا نقض تعهدات ایمنی میتواند خسارات قابلتوجهی به طرف مقابل وارد کند. .بعضا دیده شده که مستاجری در زمان انعقاد عقد اجاره متعهد می گردد بخشی یا تمامی مبلغ قرض الحسنه یا ودیعه را همزمان با تحویل عین مستاجره تادیه نماید، مثلا تاریخ انعقاد قرارداد بیست آبان ماه بوده و تاریخ تحویل سی ام آبان ماه می باشد،حال سوال اینست که اگر مشارالیه در زمان تحویل مبلغ مذکور را پرداخت ننماید تکلیف چیست؟آیا در این صورت خللی به صحت عقد وارد می آید؟پاسخ طبیعتا منفیست و در این حالت موجر به علت عدم تعیین ضمانت اجرای تخلف از تعهد مطروحه مستاجر تا زمان احراز و اثبات قانونی امر مذکور متوجه ضرر خواهد شد.
همچنین صرف درج عبارت «در صورت تخلف، قرارداد قابل فسخ است» لزوماً تضمینکننده اجرای مؤثر این حق نیست. شرط فسخ باید از حیث مصادیق تخلف، مهلت رفع آن، شخص صاحب حق، نحوه اعلام اراده و آثار اعمال فسخ، صریح و بدون ابهام تنظیم شود. همچنین باید میان شرط ایجاد حق فسخ، شرط انفساخ خودکار قرارداد و موارد فسخ قانونی تفاوت قائل شد؛ چراکه هر یک آثار حقوقی متفاوتی دارند.
نکته مهم آن است که اعمال حق فسخ، اصولاً موجب انحلال قرارداد از زمان اعمال آن میشود و نباید آن را با بطلان یا انفساخ قرارداد یکسان دانست. در نهایت، تنظیم دقیق و حرفهای شرط فسخ، نهتنها ابزاری برای تضمین اجرای تعهدات، بلکه عاملی مؤثر در ایجاد توازن قراردادی، کاهش ریسک حقوقی و جلوگیری از طرح دعاوی قضایی خواهد بود.

نکات ضروری برای تنظیم شرط فسخ در قرارداد اجاره
برای اینکه شرط فسخ ضمن قرارداد اجاره از نظر حقوقی معتبر، روشن و قابل استناد و موجب صحت شرط فسخ باشد، رعایت نکات زیر ضروری است::
۱. تعیین دقیق موضوع شرط:
مواردی که موجب ایجاد حق فسخ میشوند باید صریح، مشخص و قابل احراز باشند؛ به طور مثال عدم پرداخت اقساط یا چکهای اجارهبها یا انتقال مورد اجاره به غیر.
۲. مشخص بودن صاحب حق فسخ:
باید معلوم باشد حق فسخ برای موجر، مستأجر یا هر دو طرف پیشبینی شده است.
۳. تعیین مهلت و مدت اعمال حق فسخ:
در صورت توافق بر محدودیت زمانی، مهلت اعمال حق باید بهروشنی مشخص شود در واقع معین بودن زمان یکی از نکات ضروری شرط فسخ می باشد.
۴. مشروعیت شرط:
شرط فسخ نباید مخالف قوانین آمره، نظم عمومی یا مقتضای ذات عقد باشد و در هنگام درج شرط فسخ باید تمامی این موارد را لحاظ نمود چرا که گاهی یک شرط باطل صحت کل قرارداد را زیر سوال خواهد برد که البته در آینده در مورد آن صحبت خواهد شد.
۵. عدم ابهام و اجمال:
عباراتی مانند «در صورت عدم رضایت موجر، قرارداد قابل فسخ است» ممکن است زمینه اختلاف در تفسیر و اجرای شرط را فراهم کند در واقع شرط باید قاطع و بدون ابهام در تفسیر بیان گردد.
۶. تعیین تشریفات اعمال فسخ:
بهتر است نحوه اعلام فسخ، از جمله ارسال اظهارنامه رسمی یا ابلاغ کتبی به طرف مقابل، مشخص شود.
۷. تعیین تکلیف تخلف و مهلت جبران:
در مواردی که امکان رفع تخلف وجود دارد، بهتر است ابتدا مهلت مشخصی برای ایفای تعهد یا جبران تخلف تعیین شود.
۸. تفکیک حق فسخ از انفساخ:
باید مشخص شود اراده صاحب حق برای انحلال قرارداد ضرورت دارد یا طرفین وقوع حادثه معینی را موجب انحلال خودکار قرارداد قرار دادهاند.
۹. توجه به اسقاط خیارات:
چنانچه عبارت اسقاط کافه خیارات در قرارداد درج میشود، باید نسبت آن با حق فسخ قراردادی صریحاً روشن شود؛ زیرا اسقاط خیارات قانونی لزوماً به معنای اسقاط حق فسخ مستقلی نیست که طرفین ضمن قرارداد ایجاد کردهاند.
۱۰. تعیین آثار مالی فسخ:
تکلیف ودیعه، اجارهبهای پرداختشده، خسارات قراردادی، تخلیه و تحویل مورد اجاره باید مشخص شود.
نکته تخصصی: شرط فسخ زمانی از استحکام حقوقی بیشتری برخوردار است که علاوه بر تعیین سبب فسخ، نحوه احراز تخلف، مهلت رفع آن و آثار اعمال حق نیز پیشبینی شده باشد. در واقع، ارزش یک شرط فسخ حرفهای صرفاً به پیشبینی حق انحلال قرارداد نیست، بلکه به قابلیت اجرای بدون ابهام آن در زمان بروز اختلاف بستگی دارد چرا که شرط فسخ زمانی از استحکام حقوقی بیشتری برخوردار است که علاوه بر تعیین سبب فسخ، نحوه احراز تخلف، مهلت رفع آن و آثار اعمال حق نیز پیشبینی شده باشد.

سخن پایانی
در پایان این مقاله ضمن قدردانی از انتخاب ما و بذل وقت با ارزش و مداقه در این متن کوتاه، به عنوان یک متخصص حقوقی لازم می دانم این نکته را یاد آوری کنم که مباحث مربوط به حقوق به مانند یک اقیانوس گسترده و پیچیده می باشد،اما علم اجمالی به مباحث عملی و کاربردی کمک شایانی در جلوگیری از تضییع حق شما در مسیر کسب و کار و زندگی خواهد نمود،تمامی تلاش بنده هر چند اندک به عنوان نگارنده مقاله در کنار املاک صنعتی فتح به عنوان اولین و قدیمی ترین مجموعه تخصصی در زمینه املاک صنعتی، بیان صادقانه موارد کاربردی حقوقی جهت پیشگیری از مشکلات حاصله از عدم رعایت موارد قانونی و نهایتا جلوگیری از تضییع حق متقاضیان و مخاطبان محترم می باشد.
گردآورنده: سعید الیاسی
مدیر امور قرارداد و مشاور حقوقی املاک صنعتی فتح

